پس از رواج نظریه های نیما در شعر معاصر، به مرور تحولات عمده ای در قالب غزل ایجاد شد و نوآوری هایی متناسب با عصر تجدد در شکل و محتوا و زبان و بیان آن رخ داد؛ تا جایی که کم کم جریان غزل نو شکل گرفت. شاعران این جریان در حوزه های مذکور برای غزل، تحولات چشمگیری را رقم زده اند. یکی از غزل پردازان نوگرا، منوچهر نیستانی است که با توجه به زمان ارایه غزل هایش جا دارد او را از پایه گذاران تحول در غزل فارسی به شمار آوریم و بپرسیم در غزل های این شاعر کدامین گونه های نوآوری وجود دارند؟ هدف این پژوهش آن است که با روش توصیفی-تحلیلی، چگونگی حرکت نیستانی به سوی نوسازی غزل فارسی تبیین شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که او در شکل بیرونی غزل، نوآوری های قابل ملاحظه تری دارد و از جمله آن ها تحول در شکل نوشتاری، علایم سجاو ندی، تعداد مصراع های بیت، تعداد ابیات، تکرار بیت، وزن و قافیه است. علاوه بر این، تلاش های این شاعر برای نوآوری در شکل درونی غزل، مورد تحلیل قرار گرفته است و برای این منظور، به واکاوی کاربرد روایت، صور خیال تازه، پارادوکس های جدید و تناسب های نو در غزل وی پرداخته ایم. بیشتر این نوجویی ها، نخستین بار، در غزل وی ظهور کرده اند و از آنجا به غزل نو راه یافته اند.

نیستانی (1315-1360ش) را می توان از پیشاهنگان جریان غزل نئوکلاسیک دانست. با این حال، جایگاه او در تغییر و تحوّلات غزل معاصر، چنان که باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته است. تلاش فراگیر نیستانی در مسیر رسیدن به فرم و شکل تازه در غزل، نام او را به عنوان نخستین شاعر غزل سرا که در این وادی قدم نهاده، به ثبت رسانده است. او بود که نخستین بار، شکل نوشتاری غزل را دگرگون کرد و غزل را به شکل نیمایی نوشت. تلاش او در گسترش امکانات و ظرفیت های محتوایی غزل نیز چشمگیر است. او چندان به مضامین کلیشه ای غزل سنّتی و معیارهای زیبایی شناسانة تکرارای آن، گردن ننهاده و فردیت گرایی، واقع گرایی و تجربه گرایی را جایگزین ذهنی گرایی و کلّی گویی کرده است. همچنین تصاویر نو و مبتکرانه ای با تکیه بر نگاه فردی و شخصی و با الهام از عناصر و ویژگی های زمانۀ خود ساخته است. در ساحت زبان شاعرانه نیز با وارد کردن واژگان معاصر و محاوره ای به غزل، هژمونی زبان ادبی را شکسته و به زبان زمان سروده است. پژوهش حاضر تلاش دارد نوگرایی های نیستانی را در ابعاد مختلف فرم و شکل، تصویر و زبان شعر مورد کاوش قرار داده، با روشی تحلیلی-توصیفی، جایگاه این شاعر را در ابعاد نوگرایی در غزل آشکار سازد.

منوچهر آتشی در سال 1312 یا سال 1310 در روستای دهرود دشتستان از بخش بوشکان بوشهر به دنیا آمد. آموزش های ابتدایی و متوسطه را در مدارس بوشهر و آموزش های بعدی را در دانشسرای مقدماتی شیراز و دانشسرای عالی تهران (رشته زبان و انگلیسی) به پایان رساند و از سال 1333 تا سال 1359 آموزگار و دبیر دبیرستان های بوشهر و تهران بود. وی در سال 1359 بازنشسته شد و به زادگاه خود، بوشهر، بازگشت و در شرکتی خصوصی (مهندسی مشاور) به کار پرداخت. آتشی مدتی نیز، در رده کارمند روزمزد، در صدا و سیما، در تهران مشغول کار بود و سرپرستی بخش شعر مجله تماشا را به عهده داشت و مقاله های انتقادی و اشعاری چند در این مجله به چاپ رساند.آتشی سرودن شعر را از نوجوانی آغاز کرد و به تاثیرپذیری از محیط روستایی، نخلستان ها، دریا، صحرا و زمین های تفته جنوب ایران و با الهام از ترانه های فایز دشتستانی به کار شاعری افتاد. سروده های نوجوانی او در قالب ترانه ها و غزل های ساده و ابتدایی در سال های اول آموزش وی در دبیرستان در روزنامه های محلی به چاپ می رسید. از آن جمله است:ترادیدم سخن بر لب شکستمپری دیدم کتاب عقل بستمبیا بر دامنم چون ژاله بنشینکه من چون لاله در راهت نشستم

انسان مدرن نه اسطوره ها را در هییت ظاهری شان می پذیرد و نه می تواند به کلی ترک کند و از آن ها رهایی یابد. گروهی از شاعران امروز، به ویژه نوغزل سرایان، از تلمیحات اسطوره ای به عنوان سرمایه و پشتوانه ای معرفتی و عرصه و فضایی خیال انگیز و رازآمیز، بسیار استفاده می کنند. مسیله اصلی این جستار، آن است که نوغزل سرایان، ازجمله بهبهانی، نیستانی، بهمنی و منزوی با اسطوره ها و تلمیحات اسطوره ای چگونه رفتار می کنند تا هم آن ها را پذیرفتنی و روزآمد کنند و هم از آن ها چونان خمیرمایه ای برای طرح و بیان مافی الضمیر خود، سود برند؟ مفروض مقاله این است که شاعران یاد شده رویکردی دوگانه به تلمیح و اساطیر تلمیحی دارند: گاه در تلمیحات، تغییر چندان مهمی اعمال نمی کنند؛ اما گاه به تغییر در عناصر ساختاری و بنیادین اسطوره ها و تلمیحات اسطوره ای، تلفیق و یا کم و زیاد کردن بخش هایی از آن ها به روش های گوناگون که فی الجمله در این مقاله آن را «اسطوره پیرایی» خوانده ایم، روی می آورند. نتایج نشان می دهد که در تلمیحات بازتاب یافته در نوغزل های این چهار شاعر، اسطوره پیرایی به شیوه هایی چون «وارونه سازی عناصر اصلی اساطیر»، «جابه جایی اولویت تقابل های دوگانه در آن ها»، «تقویت ابعاد و عناصر کم اهمیت تر اساطیر»، «تغییر طرح اسطوره»، «تهی شدن عناصر اسطوره ای از ماهیت خویش» و «ناکارآمد دانستن برخی از اسطوره ها در شرایط امروزی» رخ داده است.

مکتب ادبی رمانتیسم از مهم ترین مکتب های ادبی غرب است که در قرن نوزدهم و با شکستن قید و بندهای مکتب کلاسیک شکل گرفت. از سال 1301 و بعد از مشروطه، مکتب رمانتیسم در ایران گسترش پیدا کرد. نیما یوشیج، سپهری، نادرپور، فرخزاد، آتشی نمایندگان مکتب رمانتیسم در شعر معاصر بودند. عمده تحول این مکتب ترجیح احساس بر عقل و گرایش به طبیعت و حس ناسیونالیستی به کشور یا محل زندگی خود بود و همچنین پرداختن به عواطفی چون عشق، اندوه، حسرت و طبیعت گرایی بود. منوچهر آتشی شاعر اقلیمی اهل جنوب بود که گرایش به مکتب رمانتیک جلوه خاصی به شعر او داده است؛ از جمله گرایش به محل زندگی خود (بوشهر)، طبیعت گرایی، عشق و عاطفه، حسرت، که در این مقاله به شیوه توصیفی و با ذکر شاهد مثال از شعر آتشی به بررسی آثار رمانتیک او خواهیم پرداخت.

آن نسبت هنری که میراث شعری یک شاعر با تاریخ روزگاران خود برقرار می سازد، برسازنده ساخت و صورت هایی است که شاکله اصیل چهره ادبی او را در سنجش با سایر دوره ها و نظام های هنری دیگر، معلوم می دارد. شعر آتشی فارغ از توفیقی که در القاء توانمند فضاهای بومی جنوب ‐ تالی نیمای شمال‐ به دست آورده است، از گرفت و گیرهایی نیز بی آسیب نمانده است که خود برخاسته از غیاب نگاهی تاریخ مند به هستی و انسان مدرن می تواند بود. با تمرکز بر سه فقره از شعرهای دو دفتر «آهنگ دیگر» و «آواز خاک»، بیشتر به این نکته التفات خواهیم یافت که او چگونه در «خنجرها، بوسه ها و پیمان ها»، «گلگون سوار» و «ظهور»، با اشتمال سه حوزه «تاریخ»، «تراژدی» و «ادبیات اکثریت» از آن گونه فقر نگرشی رنج می برد که سعی نگارنده را همه بر آن داشته که با در نظر داشت نظریه های ادبی منتقدان جدید و دسته بندی مناطق نقدپذیر شعرها، چند و چون و کاستی آن ها را بررسی و تحلیل کند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.